NALANCZ - Ex Polonica gente ducens genus, quod et ipsum nomen Nalancz, in Polonico arcum signans, demonstrat, insigne enim id ad instar arcus videtur formatum.

NAŁĘCZ - Ród wywodzący się z plemienia polskiego, o czym świadczy też sama nazwa Nałęcz, oznaczająca po polsku zawój, znamię owo bowiem - wydaje się - utworzone zostało na wzór zawoju.

Jan Długosz - Insignia seu clenodia ...

W dawnych wiekach herby, zwane "klejnotami szlacheckimi", były dowodem przynależności do stanu rycerskiego i dziedziczono je po przodkach. Początkowo będąc znakami własnościowymi, herby stały się z czasem wizualnym wyróżnikiem rodzin i całych rodów.
Z upływem czasu straciły swe pierwotne znaczenie, pozostając jednak cząstką naszej narodowej tożsamości i symbolem ciągłości dziejowej, stały się przedmiotem badań historycznych, a niekiedy także ...snobizmu.
Już w XVI wieku Stanisław Orzechowski przestrzegał szlachtę: "Herby wasze są znaki szlachectwa, a nie szlachectwo". Nobilitacją w dzisiejszym rozumieniu są przymioty ducha i umysłu, nie zaś szlacheckie pochodzenie.

Jeden z najstarszych polskich herbów, znak rodu wywodzącego się z Wielkopolski.

Przedstawia na tarczy w polu czerwonym chustę srebrną w krąg związaną u dołu, nad hełmem w koronie panna w sukni czerwonej z zawiązką na głowie, oburącz trzymająca się rogów jelenich.
Wedle legendy herbowej zawój otrzymał od Mieszka I Gniewomir, książę na Człopie, po przyjęciu chrztu świętego. W rzeczywistości genezą herbu jest słomiana wić, powrósło.
Burzliwe są dzieje rodu Nałęczów. W 1296r. razem z innym rodem - Zarembami, współdziałali ponoć z Marchią Brandenburską w zamordowaniu w Rogoźnie Przemysława II. Co do tego historycy nie są jednak zgodni. W bitwie pod Płowcami Wincenty z Szamotuł, wojewoda poznański, wraz ze swymi współklejnotnikami walnie przyczynił się do zwycięstwa Łokietka nad Krzyżakami. W latach 1382-83 Wielkopolska stała się areną wojny domowej Nałęczów, popierających kandydaturę Ziemowita IV na tron polski, z Grzymalitami, stronnikami Andegawenów.
W następnym wieku, w bitwie grunwaldzkiej, Nałęczowie wystawili dwie chorągwie pod wodzą Sędziwoja z Ostroroga i Dobrogosta z Szamotuł. W znanym opisie bitwy (podanym za Długoszem) Henryk Sienkiewicz przedstawia scenę, w której sławny rycerz Mikołaj Kiełbasa herbu Nałęcz na żądanie pomocy dla króla, zamierzywszy się mieczem na królewskiego posłańca powiada: "Szalony! Nie widzisz, że na nas idzie ta chmura, ruszaj precz, bo cię mieczem przebodę" i pierwszy uderzył ze swymi rycerzami na chorągiew Wielkiego Mistrza.
Nie brakowało Nałęczów w decydujących chwilach naszych dziejów. Marszałkiem Sejmu Wielkiego zakończonego uchwaleniem 3 maja 1791 r. Konstytucji był Stanisław Nałęcz-Małachowski. Piastowali Nałęcze godności wojewodów, biskupów i hetmanów. Tu ciekawostka: Józef Sosnowski herbu Nałęcz, hetman polny litewski, odmówił ręki swojej córki Ludwiki nieznanemu oficerowi Kościuszce.
Wielkopolanin Edward Nałęcz-Raczyński (1786-1845) wsławił się założeniem słynnej biblioteki w Poznaniu oraz fundacją Złotej Kaplicy w katedrze poznańskiej - grobowca pierwszych Piastów, a inny członek tego rodu, także Edward, dyplomata i polityk, w latach 1979-86 prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie, zmarły w 1993 roku i pochowany w Rogalinie, cały swój majątek zapisał narodowi.
Herbem Nałęcz pieczętowało się blisko 300 rodzin: Andrzejowski, Bączkowski, Bęklewski, Beklewski, Bethune, Bielakowski, Błędowski, Błoniewski, Błoński, Bobolewski, Bobolicki, Bobrowski, Bolochowiec, Bołkoński, Boniuszko, Borsa, Brodzki, Brudzewski, Bukojemski, Buza, Bużański, Charbicki, Chełmicki, Chinowski, Chmiel, Chodakowski, Chwalibogowski, Cichocki, Ciechanowicz, Ćwikliński, Czarnkowski, Dąbrowski, Darowski, Dłuski, Dobrosławski, Dobrowolski, Domasławski, Drohiciński, Drohociński, Drohiński, Drużbicki, Drzewiecki, Drzewicki, Dworczyński, Dwornicki, Dybowski, Dylągowski, Dzbański, Dziewierzewski, Filicki, Filipecki, Gawarecki, Gembicki, Gigański, Gilbaszewski, Giżycki, Gliszczyński, Głowacz, Golian, Gołyszewski, Górski, Gorzeński, Gosławski, Gostomski, Grąbczewski, Grochowalski, Grodziecki, Grodzicki, Grzejewski, Grzymisławski, Herstopski, Horyszewski, Horyszowski, Idzikowski, Ilikowski, Iłowicki, Iłowiecki, Imbram, Jabłonowski, Jakusz, Jałowicki, Janczewski, Janowski, Jarczewski, Jargoski, Jargocki, Jarzymski, Jasieński, Jawecki, Jędrzejowski, Jędrzejewski, Jeleński, Jeliński, Jełowicz, Jeżowski, Jedkowski, Kaczkowski, Kaliński, Kaliszkowski, Kalitowski, Kamieński, Kaniewski, Kąsinowski, Kazański, Kędzierski, Kęszycki, Kiełbasa, Kłonowski, Kłopocki, Kobierzycki, Koczan, Koczanowski, Komornicki, Komorowski, Kożanowicz, Korzeniowski, Kostecki, Koźmian, Kraszkowski, Kruchowski, Kulipowski, Kurowski, Kwaśniewski, Lachowski, Lazański, Lekczyński, Lesiecki, Lezeński, Leźnicki, Lipka, Lippi, Lubodziejski, Lwowski, Łączkowski, Łączyński, Łaszowski, Łążyński, Łęcki, Łękiński, Łoniecki, Łoniewski, Łowecki, Łubkowski, Łuszczewski, Majewski, Malski, Małachowski, Małyski, Marcinkowski, Michalicki, Mickiewicz, Mitraszewski, Molski, Moszczeński, Moszczyński, Moszyński, Mrocki, Mroczkowski, Mrozowski, Mysłowski, Nałęcz, Niemierza, Nienułtowski, Niepokojczycki, Niesiołowski, Niesłuchowski, Ninieński, Niniewski, Nojewski, Nowodworski, Nowosielecki, Obiezierski, Oborski, Odachowski, Odrzywolski, Orchowski, Osiński, Ostropolski, Ostrorog, Ostrowski, Parczewski, Piegłowski, Piotrowin, Pirawski, Pniewski, Podkocki, Podlecki, Podolski, Poklękowski, Popiel, Popielski, Popowski, Poradziński, Prusimski, Pruszyński, Przebora, Przetocki, Przybysławski, Raczyński, Radzicki, Regacki, Rogaski, Rokitnicki, Rokszycki, Rostworowski, Rudnicki, Runowski, Russyan, Rychłowski, Sadokierski, Sadowski, Sempelboski, Sernicki, Setnicki, Sieprawski, Sieroszewski, Sierzchowski, Sietnicki, Sitnicki, Skaławski, Skałecki, Skarszewski, Skomorowski, Skubaszewski, Slęski, Sławiński, Sobieszczański, Sobocki, Socha, Sosnowski, Sozański, Stanowski, Starczewski, Starogrodzki, Stawiarski, Strumiło, Suski, Swaryszewski, Swieprawski, Szadokierski, Szamotulski, Szubiński, Szujski, Tański, Tłukomski, Tolibowski, Toplicki, Topolski, Trzyeński, Tupalski, Tuszyński, Tymiński, Tynicki, Tyszyński, Udrycki, Wardęski, Wąsowski, Watkiewicz, Watkowski, Wielądek, Wieniecki, Wierszowski, Wierzbiński, Wierzbowski, Wierzchaczewski, Wilkowski, Wilkrzycki, Wilkszycki, Włyński, Wodecki, Wojciechowski, Wolski, Woynicz, Woyniesławski, Woyno, Woynowski, Woysławski, Wujcikowski, Żabicki, Zagajewski, Zarczyński, Zbański, Zbąski, Złotopolski, Żołędkowski, Zorawski, Żydowski.

Ród średniowieczny (stirps), to w historii Polski - według profesora Jana Pakulskiego - konkretny i realny podmiot życia politycznego i gospodarczego. Takim właśnie rodem jest clenodium Nalancz czyli Nałęcze. Choć sama nazwa Nałęcz pojawia się w dokumentach dopiero pod koniec XIV wieku (1398), to dzięki obecnemu stanowi średniowiecznych źródeł oraz ich opracowaniom, dzieje rodu można prześledzić począwszy od I połowy XII wieku. Ród Nałęczów w wiekach XIV-XVI dał początek wielu rodzinom szlacheckim, których genealogię można z większą lub mniejszą pewnością wyprowadzić od historycznego protoplasty stirps – Dobrogosta Starego. Niektóre z tych rodzin będą w niniejszej monografii wspomniane, z których wiele w późniejszych stuleciach wyniesionych zostało do godności hrabiowskiej lub baronowskiej, co czyni Nałęczów jednym z najbardziej utytułowanych polskich rodów heraldycznych.

Legendarne początki – mity i fakty

Jak każdy polski ród heraldaczny, każde clenodium - także Nałęcze, mają swoją legendę herbową, a nawet kilka jej wersji. Według jednej z nich, praojcem Nałęczów był książę Gniewomir ¹, władający na Pomorzu, który w roku 966 przyjął chrzest wraz z księciem Mieszkiem i podporządkował się Piastowicowi. Niestety, biorąc za przedmiot badań obecny stan źródeł, na postać taką w autentycznych dokumentach nie natrafimy. Owszem, na kartach kronik pojawia się Gniewomir, książę pomorski, pan Czarnkowa² z tym, że notowany jest nie w X a na początku XII wieku (1107/1108), za panowania Bolesława Krzywoustego. Czy był on progenitorem Nałęczów, trudno powiedzieć, brak na to dowodów. Niektórzy uważają go za protoplastę Strzegomiów-Kościeszów³, a tych ostatnich z kolei, za jednego być może pochodzenia z Nałęczami. Czarnków dowodnie znalazł się we władaniu Nałęczów, ale dopiero w XIII-XIV wieku. Inna sprawa, że imię Gniewomir (Gniewosz) u Nałęczów, poza legendą, nie wystąpiło, a jednocześnie wiadomo ze źródeł, że było to przewodnie imię agnatyczne średniowiecznych Strzegomiów, nazywanych później Kościeszami⁴.
Według innej wersji legendy o książęcej proweniencji rodu, protoplastą Nałęczów miał być Dzierżykraj książę na Człopie w prowincji pomorskiej, panujący tam w X wieku potomek legendarnej dynastii Popielidów. Znane źródła nie wspominają z tamtego okresu księcia pomorskiego o takim imieniu. Legendę tę opublikował po raz pierwszy Bartosz Paprocki⁵, heraldyk i genealog działający w drugiej połowie XVI w. i jak wiadomo korzystający obficie w swych badaniach głównie z archiwów czeskich, morawskich i śląskich. Powtórzył ją bezkrytycznie Niesiecki⁶. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można założyć, że ów Dzierżykraj z Człopy w wersji Paprockiego, to nikt inny jak Dzierżykraj ze Słupa⁷, pisany tak jak i legandarny praojciec rodu - de Slopa (Szłopa) - z tym, że będący możnym śląskim, a nie pomorskim. Paprocki skojarzył, że Człopa/Szłopa należała w Średniowieczu do Nałęczów, ale nie zbadał dostatecznie informacji, że wspomiana w źródle Slopa (Zlup) to nie pomorska Człopa tylko śląski Słup⁸, a Dzierżykraj de Slopa to nie X-wieczny pomorski książę, lecz śląsko-wielkopolski możnowładca Dzierżykraj ze Słupa (koło Jawora), żyjący w połowie XII w i wielokrotnie wymieniany w dokumentach z lat 1145, 1146, 1153, (1177) i 1202. Według wybitnego genealoga, prof. Jana Pakulskiego, był to rzeczywiście Nałęcz⁹. Różnica między oboma Dzierżykrajami de Slopa jest taka, że pomorski należy do legendy, a śląski do historii. Ten drugi żył i działał naprawdę i rzeczywiście był dobrodziejem klasztoru w Trzemesznie¹⁰ z tym, że nie tak jak w legendzie w roku 996, lecz później, w roku 1145 (1146). Jednak i w legendzie Paprockiego jest nuta prawdy, gdyż średniowieczni czarnkowscy Nałęcze byli ściśle związani z pograniczem wielkopolsko-pomorskim, a okolice Człopy stanowiły być może ich prastarą domenę, leżącą przecież w bezpośrednim sąsiedztwie Czarnkowa.
Inną legendą jest opowieść mówiąca o tym, że przodek Nałęczów był rycerzem Bolesława Krzywoustego, który wsławił się w boju, a dla upamiętnienia jego poświęcenia, władca ten nadał mu za herb białą chustę, którą opatrywał rany swym wojownikom¹¹. Pominąwszy fakt, że czasy Bolesława Krzywoustego, to w Polsce okres wciąż jeszcze przedheraldyczny - i w tej legendzie można znaleźć ziarno prawdy. W epoce księcia Bolesława żył autentyczny protoplasta Nałęczów, możny Dobrogost zwany Starym, który w źródłach występuje jako miles czyli rycerz pasowany¹². Był zatem Dobrogost naprawdę rycerzem Bolesława Krzywoustego z tym, że przez monarchę został udostojniony nie tyle nadaniem herbu, co pasem rycerskim. Osobna legenda kultywowana była w rodzinie hrabiów Raczyńskich i mówiła o tym, że przodkiem tej arystokratycznej familii był rycerz żyjący w czasach Mieszka I i Bolesława Chrobrego¹³. Źródło tej legendy jest dość oczywiste. Raczyńscy, pisani wcześniej Małyskimi, pochodzili z gałęzi Nałęczów osiadłej już w Średniowieczu w okolicach Wielunia. Posiadali tam w XIV wieku m. in. Rudę, która była dawniej kasztelanią, a później przeszła we władanie Nałęczów z Małyszyna, wśród których występuje w lini rudzkiej w XIII wieku dwóch Stoigniewów¹⁴, nie licząc protoplasty linii kaliskiej, także Stoigniewa. Przedstawiciele tego znakomitego rodu mieli imię tożsame z imieniem znanego z kroniki Thietmara¹⁵ zaufanego Bolesława Chrobrego. Skojarzenie imion przodków ze Stoigniewem, posłem Chrobrego, doprowadziło zapewne Raczyńskich w ich poszukiwaniach genealogicznych do legendarnego progenitora z czasów pierwszych Piastów. Rzecz jasna biskup Merseburga nie wskazuje na pochodzenie rodowe Stoigniewa, który z ramienia Bolesława Chrobrego był w legacji u cesarza – i tyle tylko dowiemy się o nim z kroniki Thietmara.

Nałęcze historyczni – pierwsi przedstawiciele

Pierwszym historycznym Nałęczem był Dobrogost Stary¹⁶, możny żyjący w czasach Bolesława Krzywoustego, najprawdopodobniej stronnik księcia, który jak można przypuszczać, na ogólnopolskim zjeździe feudałów duchownych i świeckich, zaprzysiągł statut sukcesyjny monarchy. Nie znamy dokładnie dat życia Dobrogosta Starego, ale najprawdopodobniej urodził się w ostatniej ćwierci XI w., a zmarł przed rokiem 1146. Był dobroczyńcą benedyktynów mogileńskich i ufundował dla nich kościół pod wezwaniem św. Klemensa¹⁷. Z tego tytułu wymienia go tzw. falsyfikat mogileński z lat 50-tych XII w. W źródle tym Dobrogost zwany Starym, występuje jako miles, co w tamtych czasach oznaczało rycerza pasowanego. Domyślamy się, że Dobrogost w latach 50-tych XII stulecia nazywany był Starym dlatego, że w tym samym czasie znany był już w rodzie młodszy jego przedstawiciel o tym samym imieniu¹⁸. Był Dobrogost średniowiecznym magnatem, rycerzem pasowanym i zapewne rówieśnikiem oraz stronnikiem księcia Bolesława. Wspierał benedyktynów z Mogilna, dla których przekazał za zgodą swoich bliskich wieś Padniewo z przyległościami. Dobrogost Stary uznawany jest w historiografii za protoplastę rodu Nałęczów. Zgadzając się z prof. Januszem Bieniakiem i innymi wybitnymi mediewistami, należy przyjąć wiek XII za okres, od którego można śledzić w wymiarze genealogicznym, kształtowanie się najstarszych polskich rodów możnowładczych. Z tego też względu dającą się źródłowo zweryfikować genealogię Nałęczów można rozpocząć z perspektywy przełomu XI i XII wieków¹⁹. Świadczy to dowodnie o tym, że Nałęcze obok Starżów-Toporczyków, Awdańców, Powałów-Ogończyków, Strzegomiów-Kościeszów, Łabędziów, Świebodziców-Gryfów, Lisów, Wierzbnów, Pogorzałów-Grzymałów, Janinów, Nagodziców- Jelitczyków, Leszczyców, Odrowążów, Rawiczów oraz kilku innych średniowiecznych arystokratycznych dynastii, należą do najstarszych polskich rodów możnowładczych. Dobrogost Stary miał trzech synów: Dzierżykraja, Dobrogosta i Jana. Dali oni początek trzem głównym liniom Nałęczów²⁰.

Dzierżykrajowice – linia wielkopolsko-śląska

Pewną trudność badawczą sprawia odtworzenie najstarszej linii Nałęczów, idącej od Dzierżykraja, syna Dobrogosta Starego – tzw. Dzierżykrajowiców, a to dlatego, że mianem tym można określić niezależnie od siebie dwie grupy krewniacze, jedną w Wielkopolsce, drugą na Śląsku²¹. Dzięki badaniom prof. J. Pakulskiego²² można w miarę dokładnie odtworzyć linię Dzierżykrajowiców wielkopolskich, idących od najstarszego syna Dobrogosta Starego. Dzierżykraj, bo pod takim imieniem odnotowują go źródła, wymieniany jest jako dobroczyńca klasztoru w Trzemesznie (1145/46) i z tego powodu zapisany jest w dyplomie legata papieskiego Humbalda z 2 marca 1146 r. Jest także możnym odnotowanym w akcie donacji dla cystersów z Łekna w roku 1153. Znamy imię jego wnuka, również Dzierżykraja, wojskiego kaliskiego (1208), sędziego poznańskiego (1232-34) i wojewodę gnieźnieńsko-kaliskiego (1235-1248), jednego z najbardziej zaufanych rycerzy Władysława Odonica. Nieznane jest natomiast imię ojca wojewody. Jego prawdopodobny syn Dzierżykraj, był komesem gnieźnieńskim (1250-52) i palatynem gnieźnieńsko-kaliskim (1253-1258). Palację przejął najpewniej po ojcu. Na nim kończy się gałąź Nałęczów palatynów gnieźnieńsko-kaliskich. Młodszymi wnukami komesa Dzierżykraja (1146) byli Sędziwój z Chomiąży (1246) i Chwał, kasztelan gnieźnieński (1216-1235), z których Sędziwój dał początek linii chomiąskiej Nałęczów. Z linii chomiąskiej, w następnych stuleciach, można wywieść rodziny Dziewierzewskich, Jaktorowskich, Marcinkowskich, Moszczeńskich (Moszczyńskich), Malskich, Chełmickich i zapewne Gosławskich. Familia Moszczeńskich udostojniona została tytułem hrabiowskim w Prusach (1788 i 1803) oraz w Rosji (1856)²³. W linii śląskiej Dzierżykrajowiców, pierwszą udokumentowaną postacią jest Dzierżykraj ze Słupa, możny władający przed 1177 r. rozległym dominium słupskim, położonym na zachód od Jawora. Zdaniem prof. Marka Cetwińskiego, można go identyfikować z Dzierżykrajem z dyplomu legata Humbalda (1146). Jeżeli tak, to zgodnie z wynikami badań genealogicznych J. Pakulskiego, Dzierżykraj ze Słupa jest tożsamy z Dzierżykrajem benefaktorem kanoników regularnych z Trzemeszna. Sprzyja zaakceptowaniu tej tezy okoliczność, że Dzierżykraj ze Słupa był możnym śląsko-wielkopolskim, posiadającym majątki zarówno na Śląsku jak i w prowincji kaliskiej. Jego synowie Konrad i Mojko posiadali na Śląsku m. in. Słup i Dobrogostowo²⁴. Ta druga nazwa mówi sama za siebie i jest zapewne śladem lokacji dokonanej w okolicach Strzelina albo przez Dzierżykraja jako kommemoracja ojca albo najpewniej jeszcze przez samego Dobrogosta Starego. Trzeci z synów Dzierżykraja, Stoigniew dziedziczył w ziemi kaliskiej²⁵. Konrad Dzierżykrajowic dał początek śląskim Nałęczom, którzy w XIII stuleciu zrobili błyskotliwą karierę w księstwie opolskim, a ich najsłynniejszym przedstawicielem był Sieciech Konradowic²⁶, rycerz znany z krucjaty do Ziemi Świętej (1217/1224), z której nie wrócił. Linia śląska najprawdopodobniej wygasła na przełomie XIII i XIV w. Stoigniew natomiast dał początek gałęzi kaliskiej Dzierżykrajowiców, których dobra koncentrowały się wokół Wielunia. Były to między innymi Ruda, Kraszkowice i Małyszyn. Kontynuatorami tej linii byli Nałęcze Kraszkowscy oraz Małyscy, późniejsi Raczyńscy²⁷. Z rodzin tych, Raczyńscy otrzymali w 1798 i 1824 roku tytuł hrabiowski w Prusach. Jeżeli wyniki badań obydwu wybitnych genealogów-mediewistów, prof. Jana Pakulskiego i prof. Marka Cetwińskiego, można ze sobą pogodzić, wynikałoby z nich, że komes Dzierżykraj, który przekazał kanonikom regularnym z Trzemeszna Gąsawę i Konratowo (Komratowo) - miał dwie żony²⁸. Z pierwszej, w prowincji gnieźnieńskiej, posiadał nieznanego z imienia syna, będącego ojcem wojskiego kaliskiego Dzierżykraja, Sędziwoja z Chomiąży oraz Chwała komesa gnieźnieńskiego. Dominia tej gałęzi Dzierżykrajowiców koncentrowały się na południe od Żnina w Wielkopolsce - z centrum w Chomiąży²⁹. Z drugą żoną – być może pochodzącą z prowincji śląskiej, którą poślubił najpewniej po śmierci pierwszej małżonki - miał z kolei trzech synów, z których Konrad zapoczątkował gałąź śląską Dzierżykrajowiców, która odegrała znaczącą rolę w księstwie opolskim i raciborskim, Stoigniew był natomiast protoplastą gałęzi kaliskiej Nałęczów³⁰.

Dobrogostowice starsi - linia wielkopolska

Dobrogostowice starsi wywodzą się od drugiego syna Dobrogosta Starego, także o imieniu Dobrogost³¹, stąd też taka właśnie umowna nazwa tej młodszej linii Nałęczów. Dobrogost Dobrogostowic znany jest z dokumentu potwierdzajacego fundację cystersów w Łeknie komesa Zbyluta Pałuki z Panigrodza z roku 1153.³² Dobrogost junior zapisany jest także razem z młodszym bratem Janem w Księdze brackiej lubińskiej.³³ Dobrogost miał syna Dobrogosta, a ten z kolei trzech synów: Mikołaja, Wincentego i Tomisława, występujących wraz ze stryjecznym bratem Dobrogostem w dokumencie z dnia 11 listopada 1198 r. wystawionym w Świeciu przez pomorskiego księcia Grzymisława dla joannitów.³⁴ Synem Tomisława był Wincenty z Szamotuł, który pozostawił z kolei trzech synów, Dzierżykraja, komesa santockiego (1286-91), Dobrogosta oraz Tomisława z Szamotuł, kasztelana i wojewodę poznańskiego (1279-1293). Linia Dobrogostowiców starszych jest najbardziej rozgałezioną i najlepiej zbadaną linią średniowiecznych Nałęczów. Jest to linia wielkopolska rodu, której genealogią zajmował się bardzo wnikliwie prof. J. Pakulski. Według ustaleń J. Pakulskiego, ta linia Nałęczów, na przestrzeni XII-XIV wieków posiadała co najmniej 153 miejscowości, władając rozległymi obszarami na terenie Wielkopolski, wydała 6 wojewodów i 7 komesów, skupiając w swoim ręku najważniejsze urzędy w prowincji (17), w tym palację oraz kasztelanię poznańską i gnieźnieńską. Linia ta do początku XIII wieku, stanowiła w zasadzie jedną linię z czarnkowską gałęzią Nałęczów. Z tej linii wywodzą się tak znane rodziny jak Szamotulscy, Ostrorogowie, Rostworowscy, Kęszyccy, Gorzeńscy (Gorzyńscy, Górzyńscy) czy Kąsinowscy. Niemal wszystkie z tych rodzin były rodzinami utytułowanymi. Inne rodziny należące do tej linii to Raczkowscy, Pierscy (Pirscy), Otuscy, Brudzewscy, Otorowscy i Koleńscy.

Dobrogostowice młodsi – linia wielkopolsko-mazowiecka

Dobrogostowice młodsi, nazwani tak umownie od imienia wojewody gnieźnieńskiego i poznańskiego Dobrogosta,³⁵ najbardziej znanego przedstawiciela tej linii, który poległ za sprawę Władysława Laskonogiego w bitwie pod Ujściem 15 lipca 1227 r., pochodzą od najmłodszego syna Dobrogosta Starego - Jana. Jan Dobrogostwowic zanotowany został w dokumencie donacyjnym dla Łekna z roku 1153 oraz wraz ze starszym bratem Dobrogostem w Księdze brackiej lubińskiej. Nie znamy z bezpośrednich źródeł przekazów o urzędach, które pełnił, ani imienia jego potomstwa. Wszakże Abraham, możny znany ze zjazdu w Gnieźnie w roku 1177 i wskazany przez J. Bieniaka³⁶ jako prawdopodobny kasztelan gnieźnieński, był najpewniej synem Jana. Komes Abraham miał trzech synów, wspomnianego wojewodę Dobrogosta, Niemierzę oraz Jana. Niemierza dał początek mazowieckiej linii Nałęczów, znanej od XIII wieku, której znakomitym przedstawicielem był jeden z baronów Konrada I Mazowieckiego, Abraham Niemierzyc, podczaszy (1220-1221), cześnik (1228-39), wojewoda mazowiecki (1246-1248) i komes płocki (1250-1254) oraz już przy Siemowicie I ponownie wojewoda mazowiecki (1256-1257).³⁷ Abraham Niemierzyc, który otrzymał imię najpewniej po swoim dziadku, był twórcą potęgi mazowieckiej, później nowodworskiej linii Nałęczów. Drugiego progenitora nowodworska linia Nałęczów miała w Janie Abrahamowicu, występującym w prowincji sandomierskiej w latach 1229-1231.³⁸ Jego zstepnymi byli kolejno Dobrogost, łowczy (1239-46) przy księciu Bolesławie Konradowicu, Jan z Nowego Dworu, wojewoda mazowiecki (1292-94), Dobrogost komes warszawski (1338), komes Tomisław (1374) oraz arcybiskup gnieźnieński Dobrogost (1394-1402). Wojewoda Władysława Laskonogiego Dobrogost był protoplastą Czarnkowskich, Kamieńskich, Objezierskich i najprawdopodobniej Gembickich (Gębickich), rodzin których dominia koncentrowały się na pograniczu wielkopolsko-pomorskim z centrum w Czarnkowie.³⁹ Jan Abrahamowic i Abraham Niemierzyc dali początek bardzo już rozgałęzionej w wiekach XIV i XV grupie krewniaczej, do której można zaliczyć rodziny idące od Abrahama Niemierzyca – są to Grąbczewscy oraz od Jana Abrahamowica: Nowodworscy, Leżeńscy (Leżyńscy, Leżańscy), Gostomscy, Zbąscy, Gorscy (Górscy), Małachowscy, Odrzywolscy, Sitniccy (Sietniccy, Setniccy), Lesieccy, Udryccy (Udrzyccy) i Horyszowscy (Horyszewscy, Oryszowscy).⁴⁰ Z rodzin tych, przedstawiciele Małachowskich kilkakrotnie wynoszeni byli do godności hrabiów w latach 1800 i 1804 (Galicja), 1824 (Królestwo Polskie) oraz 1844 i 1852 (Rosja).

Ignacy Sitnicki

Tablice genealogiczne:

I. Nałęcze wielkopolscy

II. Dzierżykrajowice

III. Nałęcze nowodworscy

Początek